İç Kuvvetler Nedir?

İç kuvvetler nedir yazımıza konumuza hoş geldiniz. Sizlere yazımızda iç kuvvetler konu anlatımı ile birlikte eripojenez, orojenez, depremler ve volkanizma hakkında kapsamlı bilgi aktarıma yapacağız. 

İç Kuvvetler

İç kuvvetlerin asıl olarak kaynağını magma oluşturmaktadır. İç kuvvetlerin etkisi ile depremler, tektonik hareketler ve volkanik olaylar meydana gelmektedir. İç kuvvetler yer yüzü şekillenmesindeki en büyük faktör olarak bilinmektedir. Kıtaların oluşumu, dağların yükselmesi, sıra dağların meydana gelmesi, volkanik araziler, volkanik dağlar vb. tüm konular iç kuvvetlerin etkisi ile meydana gelmektedir.  

İç kuvvetler kendi içerisinde 4’e ayrılmaktadır. Bunlar şu şekildedir.

  • Dağ oluşumları ( Orojenez )
  • Kıta oluşumları ( Epirojenez )
  • Depremler
  • Volkanizma

Dağ Oluşumu ( Orojenez )

Dağ oluşumu kendi içerisinde ikiye ayrılmaktadır. Bunlar; kıvrımlı dağların oluşumu ve kırıklı yapıya sahip dağ oluşumudur. 

Kıvrımlı Dağların Oluşumu

Dış kuvvetler ( akarsu, rüzgar, yağışlar ) uzun yıllar boyunca karalardan aşındırmış olduğu materyalleri okyanus ve deniz tabanına taşıyarak biriktirirler. Okyanus veya deniz tabanında uzun yıllar boyunca birikip metrelerce yüksekliğe ulaşan bu materyaller oluşan tektonik hareketler ile sıkışmaya maruz kalmaktadır. Uzun yıllar boyunca devam eden bu sirkülasyonun sonucunda materyaller su yüzeyine kıvrılarak ulaşmaya başlar. Kıvrılıp yükselen bu materyaller yükselip kubbe şeklini aldığında, oluşan bu şekle antiklinal adı verilmektedir. Çanak şeklinde açılan kesimler ise senklinal olarak adlandırılmaktadır. 

Kıvrım dağlara örnek, alp ve himalaya kıvrım sıra dağları gösterilebilir. Bu dağların oluşumu 3. jeolojik devirde meydana gelmiştir. 

Kırıklı Dağların Oluşumu

Yer kabuğu sertlik olarak dünyanın çeşitli yerlerinde farklılık göstermektedir. Esnek bölgede olmayan yer kabuğunun, şiddetli basınçların etkisi ile kırılması sonucu kütlelerde çökmeler ve yükselmeler meydana gelmektedir. Çöken tabakaya graben adı, yükselen tabakaya da horst ( kırıklı dağ ) adı verilmektedir. 

Kırıklı dağ yapısının ülkemizdeki en güzel örnekleri eğe kıyıları boyunca bulunmaktadır. Kırıklı dağ yapısının olduğu bölgelerde tektonik hareketlere ve sıcak yer altı sularına rastlama olasılığı çok yüksektir. Bu bölgelerde fay hatları yoğun olduğundan dolayı sıklıkla tektonik depremlere rastlanır. 

Kıta Oluşumu ( Epirojenez )

Yer yüzü adeta denizin ortasında bulunan bir gemiyi andırmaktadır. Gemi dengede kalabilmek için sürekli salınım halinde olur. Geminin bir bölgesine yapılan yüklemede, yüklenen kesimde batma görüldüğü gibi, hafif kalan kısımda ise yükselme görülür.

Yer yüzü de tıpkı örneğini verdiğimiz gemi gibidir. Yer yüzünün çukur bölgelerine oluşan birikmeler, ağırlaşmaya sebep olarak çökmeye sebep olmaktadır. Aşınmaya maruz kalan bölgelerde ise oluşan ağırlık kaybı, magmanın etkisiyle de, bu bölgelerin yükselmesine sebep olmaktadır. Bu denge izostanik denge olarak adlandırılmaktadır. İzostanik denge mantığında yer yüzünün tamamen düz olması gibi bir durum yoktur. 

Yukarıda anlatmış olduğumuz işlemin sonucunda ortaya yeni karalar ve kıtalar çıkmaktadır. Yükselme sonucu ortaya çıkan kubbe şeklindeki karalara jeoantiklinal, alçalıp çanak şeklini alan karalara ise jeosenklinal adı verilmektedir. Kıtalar jeoantiklinal olarak adlandırılırken, okyanus ve deniz çanakları ise jeosenklinal olarak adlandırılmaktadır. Bu süreç genel tanımı ile epirojenez hareket adını almaktadır. 

Yükselen kısımlarda denizin çekilmesine regresyon, alçalan kısımlarda suların iç kesimleri ulaşmasına da transgrenyon adı verilir. 

Bir bölgede akarsu ağzı deniz içinde kalmışsa bu bölgede deniz ilerlemesi olmuş demektedir. Eğer bir bölgede denize uzak bir kısımda akarsu ağız şekilleri görülüyorsa, bu bölgede de deniz çekişmesi olmuş demektir. 

Orojenik hareketler sonucu oluşan kıvrım dağların şekilleri, epirojenik hareketler sonucu bozulmaz. Genel olarak kıvrım dağ tabakası toplu olarak yükselir veya alçalır. Bu hareketlilik yükseklik seviyesini etkilediği gibi yeni fayların doğmasına da sebep olur. 

  • Epirojenik hareketler, orojenik hareketlere oranla daha uzun sürmektedir. 
  • Epirojenik hareketler oldukça geniş sahaları etkilerken, orojenik hareketler daha dar alanlıdır.
  • İklim değişikliklerinin epirojenik hareketlere etkisi bulunmaktadır. Örnek vermek gerekirse 4. zamanın sonlarında kuzey asya, kuzey avrupa, kuzey amerika ve grönland’da buzulların yoğunlaşması ile karalarda batmalar oluşmuştur. Ancak günümüzde buzulların erimeye başlaması tekrardan karaların yükselmesi başlamıştır.

Volkanizma

Yer kabuğunun bir çok noktasında kırılmalar ve çatlaklırlar yer almaktadır. Gazların ve magmanın bu kırıklardan veya çatlaklardan yer yüzüne çıkmasına volkanizma adı verilmektedir. Volkanizma kendi içinde yüzey ve derinlik volkanizması olarak ikiyi ayrılır. 

Derinlik Volkanizması: Magmanın yerin yüzeyine ulaşmadan önce yer kabuğu tabakaları arasında yavaş hareket etmesi ve soğumasına verilen isimdir. 

Yüzey Volkanizması: Gazların ve magmanın yer yüzünün çatlak veya kırık yerlerinden hızlı bir şekilde yer yüzüne çıkmasına verilen isimdir. Yüzey volkanizmasının en yoğun olarak görüldüğü yer pasifik okyanusudur. 

Depremler

Yer kabuğunda doğal nedenler sonucu ortaya çıkan titreşimler, deprem olarak adlandırılır. Merkez titreşimin olduğu bölgede sarsıntı etkili hissedilirken, merkez noktadan uzaklaşıldıkça şiddetin etkisi de azalmaktadır. 

Depremler oluşumlarına göre, tektonik, volkanik ve çöküntü depremler olarak üçe ayrılmaktadır. 

Tektonik Depremler: Yer kabuğunun faylı ( zayıf ) bölgelerinde ortaya çıkan kırılmalar sonucu oluşan depremlere tektonik deprem adı verilmektedir. Dünya üzerinde meydana gelen çoğu deprem tektonik kategoridedir.

Volkanik Depremler: Aktifliği devam eden volkanik bölgelerde oluşan patlamalar ve püskürmeler sonucu ortaya çıkan depremlerdir. 

Çöküntü Depremler: Yer altında doğal yollarla oluşan boşlukların, çözülen kayaçlar ile dolması sonucu çökmeler meydana gelir. Bu çökmeler sonucu çöküntü depremler meydana gelir. 

İç kuvvetler nedir yazımızın burada sonuna geldik. Sitemizde yöneticilerimiz sürekli olarak aktif durumdadır. Konu hakkında anlamadığınız veya sormak istedikleriniz olursa, yorum bölümünden yöneticilerimize sorularınızı iletebilirsiniz. 

Leave a Reply